اقتصاد مقاومتی نه یک مدل اقتصادی کلاسیک بلکه یک جریان مهندسی شده است
  • 1395/09/24 14:24
  • 19928
مقاله وارده/ مهدی اسلام پناه

اقتصاد مقاومتی نه یک مدل اقتصادی کلاسیک بلکه یک جریان مهندسی شده است

اقتصاد مقاومتی با استفاده از ظرفیت های تشویقی و برانگیختگی های ملی و دینی در صدد است تا ضریب نفوذ خود را تا پائین ترین لایه های اقتصاد خرد و بنگاههای کوچک اقتصادی و خانوارها گسترش دهد.

گروه اقتصاد مقاومتی زیتون؛ مقاله وارده/ دکتر مهدی اسلام پناه- عضو هیئت علمی دانشگاه

در چند سال اخیر و با شدت گرفتن تحریم های غرب علیه جمهوری اسلامی ایران با هدف متوقف کردن برنامه های صلح آمیز هسته ای ایران، واژه ای جدید تحت عنوان اقتصاد مقاومتی به ادبیات اقتصادی و سیاسی کشور اضافه و به فراخور حال و روز اقتصاد کشورمان مورد بحث قرار گرفته است. در واقع اقتصاد مقاومتی روشی برای مقابله با تحریم‌ ها علیه یک منطقه یا کشور تحریم شده می‌باشد. جهش سطح تولید ملی و رفع معضلات اقتصادی، همچون بیکاری و تورم و نیز اهمیت توسعه‌ی اقتصادی در مسیر دستیابی نظام اسلامی به مأموریت‌های متعالی خود نیازی به اثبات ندارد و واضح است که هر اصلاح و پیشرفتی در عرصه‌های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی نیازمند داشتن توان و نیروی اقتصادی کافی در کشور است. قدرت اقتصاد یک کشور نیز متجلی در سطح تولید و توان رفع نیازهای اقتصادی در کنار حضور و مشارکت فعال در عرصه‌‌‌ی اقتصاد منطقه‌‌ای و بین‌المللی است. مدتی است که نظریه اقتصاد مقاومتی توسط مقام معظم رهبری مطرح شده است. پرداحتن به این موضوع به دلایل مختلف امری مهم و ضروری است. از یک طرف دشمنان ملت ایران تلاش دارند تا نسبت به در هم ریختگی اقتصاد ایران اقدام کنند و از ناحیه اقتصاد، ضرباتی را به ملت شریف ایران اسلامی وارد کنند و از طرف دیگر مقاومت در اقتصاد نسخه ای کارساز برای عبور از این مرحله است. از سویی دیگر موضوع اقتصاد مقاومتی موضوعی بسیار بدیع و جدید و بکر است و تجربه منتشر شده مکتوبی در مورد آن وجود ندارد و قاعدتاً باید جوانب آن بررسی و مورد توجه قرار گیرد. از منظری دیگر برای کشور جمهوری اسلامی ایران که مصمم است اقتصاد تک محصولی و مبتنی بر درآمد نفت را متحول نموده و به سمت عدم وابستگی به نفت حرکت کند، موضوع اقتصاد مقاومتی یک راهکار و نقشه راه سازنده است.

اقتصاد ایران از دیر باز متکی بر درآمدهای حاصل از فروش نفت خام بوده و با وجود تلاش های دست اندرکاران برای خروج اقتصاد ایران از زیر سایه درآمدهای نفتی، همچنان منابع اقتصادی کشور از این درآمدها تامین می شود. از این رو لازم بود مقاوم سازی اقتصاد کشور در برابر شوک های احتمالی ناشی از کاهش فروش نفت مورد توجه قرار گرفته و رویکردی مناسب به بهره برداری از  ظرفیت های عظیم و گسترده ای که در زمینه  نیروی انسانی و دیگر حوزه ها وجود دارد، صورت پذیرد. با اعمال تحریم های خارجی در زمینه فروش نفت و محدود شدن پشتوانه های مالی اقتصاد کشور  و به تبع آن محدود شدن منابع بودجه ای و نیز محدودیت های به وجود آمده در مبادلات بانکی  بین المللی، تحقق اهداف پیش بینی شده در سیاست های کلی اصل(44)  قانون اساسی با مشکلاتی مواجه شد. در این شرایط ضرورت مقاوم سازی اقتصاد در برابر  شوک های احتمالی متاثر از فشار های خارجی و نیز حمایت از فعالیت های اقتصادی به پشتوانه ظرفیت های داخلی کشور از جمله عواملی بودند که موجب شد تا جهاد اقتصادی در اقتصاد ایران مطرح گردد (پیغامی، 1390) .

امروزه جمهوری اسلامی ایران در حوزه های اقتصادی خود با مسائل یا مفاهیمی مواجه است که به هیچ وجه عنوان تا کنون چه در عرصه نظر و در کتابهای درسی و چه در عرصه عمل و تجارت بشری مشابه و مابه ازای واقعی نداشته است. بنابر این خود انقلاب اسلامی مکلف به نوآوری و ابتکار و نظریه پردازی و الگو سازی در این عرصه های جدید اقتصادی است. هر کشوری که علم استکبار ستیزی را بر پا کند نیازمند چنین الگوهایی است. یکی از این مفاهیم " اقتصاد مقاومتی" است.

واژه اقتصاد مقاومتی اولین بار در دیدار کارآفرینان با مقام معظم رهبری در سال 1389 مطرح گردید. در این دیدار ایشان اقتصاد مقاومتی را معنا و مفهومی از کارآفرینی معرفی و برای نیاز اساسی کشور به کارآفرینی نیز دو دلیل آمادگی کشور برای جهش و فشار اقتصادی دشمنان را معرفی می نمایند. برای مفهوم اقتصاد مقاومتی در همین مدت زمان کم تعاریف متفاوتی ارائه شده است که هر کدام از جنبه ای به این موضوع نگاه کرده اند.در این میان تعریف اقتصاد مقاومتی را خود رهبری ارائه داده اند. ایشان در دیدار با دانشجویان اقتصاد مقاومتی را اقتصادی دانسته اند که در شرایط دشمنی ها و خصومت های شدید می تواند تعیین کننده رشد و شکوفایی کشور باشد (بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با کارآفرینان، 1389).

با توجه به ذکر آنچه گذشت، واضخ است که اقتصاد مقاومتی یک نظام اقتصادی مجزا نیست. یک مدل اقتصادی کلاسیک نیست. بلکه جریانی مهندسی شده از تولید و درآمد ملی و مصرف ملی است که باعث تعادل در بازارهای اقتصاد کلان می گردد و با استفاده از ظرفیت های تشویقی و برانگیختگی های ملی و دینی در صدد است ضریب نفوذ خود را تا پائین ترین لایه های اقتصاد خرد و بنگاههای کوچک اقتصادی و خانوارها گسترش دهد.

 

ضرورت های اجرای اقتصاد مقاومتی؛

1. تشکیل نهادهای مبارزه با اشرافی گری:

در هر مرحله ای از تحول اقتصادی فرصت‌هایی فراهم می گردد و دریچه هایی باز می شود که از آن طریق عده ای سود جو و زرنگ و منتظر فرصت می توانند به جمع‌آوری ثروت و ایجاد بستر اشرافی گری و روحیه طاغوتی اهتمام ورزند که چنین وسوسه ها و اقداماتی، در صورت عدم کنترل، می تواند باعث انحراف اساسی در مشی انقلاب اسلامی گردد. از یک طرف باید مطمئن بود که مسئولان در دوران مقاومت اقتصادی به هیچ وجه ویژه‌خواری را دنبال نمی کنند و فرصت را به ویژه‌خواران نمی دهند و از طرف دیگر باید نهادهایی به این امر خطیر بپردازند و مانع از روحیه و اقدام در جهت اشرافی گری شوند تا همه مردم احساس کنند مسئولان همراه و همگام با آنها هستند و همه مطمئن باشند نظارت های کارساز و کارآمد مانع از تمرکز ثروت در دست عده ای می گردد. تبعیض یکی از مواردی است که باید در اقتصاد مقاومتی برچیده شود. تبعیض در حوزه اقتصاد باعث می گردد که عده ای از مدیران با همکاری فرصت ‌طلبان خارج از حکومت بخشی از بیت‌المال را به نفع خود یا بستگان خود مصادره کنند و بر ثروت خود و فامیل خود بیافزایند و آن ثروت موجب گرایش این افراد و فرزندان و خانواده آنها به اشرافی گری شود (رضایی، 1389).

2. ساده‌زیستی، نتراشیدن هزینه و کم خرج بودن مدیران:

ساده‌زیستی علاوه بر آنکه بر روحیه همکاری و مقاومت در برابر مشکلات و ناملایمات مردم می افزاید، باعث می گردد تا روحیه صرفه جویی و قناعت نهادینه شود و در نتیجه سبب می‌شود که بهره وری ها بالا رود. مدیریت هزینه در کشور و اجزاء آن جزء لاینفک اقتصاد مقاومتی است. در اقتصاد مقاومتی همه مسئولند از هزینه های بی‌مورد و غیرضرور و بدون اولویت پرهیز کنند و در عوض برنامه ریزی و اولویت‌دار کردن برنامه ها و تأمین بودجه، جایگزین هر نوع چانه‌زنی موردی گردد. در اقتصاد مقاومتی باید روحیه انقلابی و اسلامی بر مدیران حاکم گردد طوری که در هر نوع حرکت و اقدام خود، خدا را ناظر و حاضر ببینند و خود را مسئول و پاسخگو در مقابل اقدامات و تصمیمات خود ملاحظه کنند (بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با کارگزاران نظام، 1391).

3. مبارزه با رانت‌خواری و فساد:

یکی از اصلی‌ترین معضلات جامعه‌ی ما، که به دلیل وابستگی به نفت در جامعه شکل گرفته است، ایجاد روحیه‌ی رانت‌خواری می‌باشد که در سده‌ی گذشته لطمات زیادی را بر جامعه و اقتصاد کشور وارد نموده است.

در نسبت بین فساد و اقتصاد مقاومتی، شاید این نکته فوق‌العاده قابل اهمیت باشد که یکی از شرایط توفیق اقتصاد مقاومتی ارتقای سرمایه‌ی اجتماعی و اعتماد عمومی به سلامت حاکمان است و دیگری این است که با توجه به ضرورت انضباط مالی در بودجه‌ی دولت و هزینه‌کرد مدیران اجرایی، باید شرایطی فراهم شود که هدر‌رفت اقتصاد ملی به حداقل برسد (خوش چهره، 1391).

فساد اقتصادی به معنای دسترسی به منابع و مواهب اقتصادی بدون پرداخت مابه ‌‌ازای آن است. به بیان دیگر، اگر افرادی بتوانند بدون ایفای نقش در چرخه‌ی تولید به ثروت دست پیدا کنند، در این صورت فساد اقتصادی رخ داده است. در واقع، در این تعریف، مفهوم فساد اقتصادی وسیع‌‌تر از مواردی چون اختلاس یا امور تبهکارانه است و هر گونه مبادله‌‌ای را که خارج از جریان مولد تولید ثروت باشد، در بر می‌‌گیرد. با این تعاریف از مؤلفه‌‌های اقتصاد مقاومتی می‌‌توان ارتباط بین تورم، نقدینگی و فساد اقتصادی را در شرایط فعلی اقتصاد ایران تشریح کرد (رضایی، 1389).

عدم تقارن‌های اطلاعاتی رانت‌های مختلف اعتباری، انحصاری و غیره منشأ بروز این گونه رفتارها هستند. در اقتصاد مبتنی بر دلالی و سوداگری، بخش مولد بیشترین آسیب را می‌بیند و سازوکار اقتصاد به سمت بروز حباب‌های قیمتی و نوسان‌های شدید سوق می‌یابد. چنین اقتصادی در مواجهه با فشار خارجی کمترین پایداری و مقاومت را دارد و به سرعت متلاشی می‌شود (مصباحی مقدم، 1390).

4. مشارکت مردمی:

تحقق اقتصاد مقاومتی صرفاً با مشارکت مردمی امکان پذیر است و لاغیر. برای بالا بردن مشارکت مردمی باید از هر نوع فعالیت اقتصادی مردمی استقبال کرد. فضایی باید بر کشور و جامعه حاکم گردد که همه مردم خودشان را مولد در اقتصاد و شریک در پیشرفت و مقاومت کشور حس کنند و بر آن ببالند. باید فضایی به وجود آید که مردم عادی هر فعالیت تولیدی را که خود را در آن توانمند می بینند، انجام دهند (افشار، 1390).

5. نهادینه کردن حمایت از تولید ملی و استفاده از همه ظرفیت‌های کشور:

در دوران اقتصاد مقاومتی حمایت از تولید ملی داخلی یک ضرورت جدی است. از یک طرف باید فعالیتهای تولیدی و بازرگانی و حتی نظام پولی و مالی کشور با نیازهای ناشی از اجرای اقتصاد مقاومتی و پیامدهای آن هماهنگ و هم‌خوان گردد و از طرفی باید اقتصاد کشور را متکی به توانمندی‌ها و ظرفیتهای داخلی نمود. نیروی کار، منابع سرمایه ای، ابتکارات و خلاقیت ها، نگاه ها و نگرش ها و نظایر آن باید با الزامات اقتصاد مقاومتی هماهنگ گردند. در مسأله تولید باید نقش و اهمیت تأمین مواد اولیه، فناوری، تجهیزات و مسائلی نظیر مبادلات اقتصادی و سرمایه ای را مد نظر داشت و برای آنها برنامه ای تبیین کرد و تلاش نمود با بومی‌سازی برخی از آنها کشور را به سمت و سوی توسعه سوق داد. افزایش قابلیت ها و ظرفیت ها و توانمندی های داخل کشور و اتکا به آنها می تواند پایه های اقتصاد مقاومتی را مستحکم تر کند. هدایت منابع و سرمایه های کشور به سمت صحیح و درست و هماهنگ با اقتصاد مقاومتی باعث افزایش ظرفیت ها و توانمندی ها می گردد (بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با اعضای عالی انقلاب فرهنگی، 1390).

6. عقلانیت اقتصادی:

در اجرای اقتصاد مقاومتی عقلانیت اقتصادی حکم می کند که مشکلات و نارسائی ها به طور دقیق شناسایی و ردیابی گردد و دلایل آنها بررسی و ارزیابی و پیش‌بینی شود. باید مشکلاتی نظیر تورم، نقدینگی، ریخت و پاش های دولتی و غیردولتی را مورد به مورد بررسی کرد و اگر ریشه داخلی دارند به گردن مسائلی نظیر تحریم نینداخت. تشخیص صحیح مشکل، حل آن را ساده یا امکان‌پذیر می کند. اگر مشکل خوب و درست تشخیص داده شود و علت مرض معلوم گردد، مطمئناً پیچیدن نسخه برای حل آن آسان و عملی می شود. بنابراین ضرورت وجود نهادهای پژوهشی و کارشناسی مستقل در امر اقتصاد مقاومتی اجتناب‌ناپذیر است (پیغامی، 1390).

7. نگاه مولد به درون، خوداتکایی، خودکفایی:

یکی از ویژگی‌های اقتصاد مقاومتی تبدیل کشور از حالت واردکننده حداکثری به حالت واردکننده حداقلی و تبدیل آن به یک کشور صادرکننده محصولات غیرنفتی و غیروابسته و غیرمتکی به نفت است. برای این منظور جایگزینی تولیدات غیرنفتی اجباری است. کشور ایران اسلامی صاحب معادن غنی و متنوع، سرزمین‌های وسیع و مستعد، استعدادهای نیروی انسانی بی‌نظیر در دنیا، ظرفیت ها و پتانسیل های بالقوه و آماده برای بالفعل شدن، مکتبی انسان‌ساز و مولد و مشوق و پویا و فعال، مواهب بومی و ملی خدادادی فراوان و کشوری تمدن‌ساز و مؤثر در تمدن‌های بشری است. شناخت این ظرفیت های بومی و برنامه ریزی و عملیات برای به کارگیری این ظرفیت ها در اقتصاد مقاومتی بسیار اهمیت دارد. در اقتصاد مقاومتی رویکرد کشور و جامعه به سمت ایجاد نهضت استعدادیابی و ظرفیت یابی درونی و استفاده از فرصت های موجود ملی است. در این نهضت جایی برای تنبلی و رکود نیست. در وهله نخست نگاه ها همه به سمت بهره برداری و به کارگیری ظرفیت های درونی است. نگاه و نگرش به اعتلای کشور و مقاوم‌سازی اقتصاد در برابر هجوم های دشمن و یا شرایط اضطراری با رویکرد فعال‌سازی استعدادهای ملی است. نگاه توأم با تلاش و همت مضاعف و جهادگونه با تکیه بر کار و سرمایه ایرانی و حمایت از تولید ملی و کاهش آلودگی های اقتصادی است. نهضت تولید علم و دانش و به تبع آن تولید فناوری و به کارگیری فناوری ها و تجاری‌سازی دانش و استفاده حداکثری از شرکت های دانش‌بنیان و کارگاه های خصوصی کوچک و متوسط و هم‌افزائی علم و ثروت و حرکت به سمت خوداتکائی و تحقق خودکفایی کشور است، که در اقتصاد مقاومتی برجسته تر می شود تا تولید ملی بهینه گردد و کشور به خود متکی و از تک محصولی بودن خارج شود. در اقتصاد مقاومتی برای برداشتن گام‌های بلند در راستای پیشرفت کشور در حین مقاومت، توجه به کیفیت و قیمت و تنوع تولیدات داخل، اصلاح مدیریت های اجرائی و عملیاتی با نگرش رسیدن به خودکفایی و اتخاذ تدابیر لازم برای خوداتکایی در برخی زمینه‌ها لازم است (بیانات مقام معظم رهبری، در دیدار با جمعی از دانشجویان، 1390).

 

راهکارهای پیشنهادی جهت تحقق اقتصاد مقاومتی:

  1. فرهنگ سازی در جهت حمایت از مصرف و تولیدات داخلی در سطح عموم جامعه؛
  2. مبارزه جدی با فساد اقتصادی و اداری؛
  3. زمینه سازی بیش از پیش جهت روی آوری به صادرات غیر نفتی؛
  4. آمایش سرزمینی و ایجاد توازن منطقه ای در راستای ایجاد عدالت؛
  5. شناسایی دقیق نقاط ضعف و تهدید اقتصاد و تلاش برای تبدیل آنها به قوت و فرصت؛
  6. ارتقاء سطح کیفیت کالا و خدمات داخلی و مقابله جدی و همه جانبه با قاچاق کالاهای خارجی
  7. مشارکت فعال بخش خصوصی در پیشبرد اقتصاد کشور در تمامی سطوح.
  8. بهبود فضای کسب و کار و ایجاد اشتغال پایدار در کشور؛
  9. ایجاد برنامه هایی مدون و مصوب در جذب سرمایه گذاران داخلی و خارجی.

منابع

۱ ـ افشار، اسداله (1390). رشد، پیشرفت، توسعة اقتصادی، ضرورتی اجتنا ب ناپذیر، چا پ اول، انتشارات سفیراردهال.

2 ـ رضایی، علی (1389). از مقاومت اقتصادی تا اقتصاد مقاومتی، سایت اقتصاددان، ۲۵ مهر. 

3 ـ پیغامی، عادل (1390). ۱۰ نکته درباره تحقق اقتصاد مقاومتی، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار مقام معظم رهبری.
4 ـ خوش چهره، محمد (1391). سایت تابنا ک به نقل از روزنامه خراسان، ۹ مرداد .

5 ـ مصباحی‌مقدم، غلا مرضا (1390) رئیس کمیسیون برنامه و بودجه مجلس شورای اسلامی، در گفت ‌وگو با خبرگزاری فارس. 

6-  بیانات مقام معظم رهبری در دیدار جمعی از کارآفرینان سراسر کشور، 16 / 6 / 89.

7- بیانات مقام معظم رهبری در دیدار جمعی از دانشجویان، 19 / 5 / 90.

8- بیانات مقام معظم رهبری در دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی،  23 / 3 / 90.

9- بیانات مقام معظم رهبری در دیدار کارگزاران نظام، 3 / 5 / 91.

کلید واژه ها:
مشاهده مطلب
نظرات مخاطبان
  • رحمانی
    پاسخ ۱۳۹۵/۰۹/۲۴ - ۱۴:۳۴
    عالیست آقای دکتر...قلم قلم شیوایست.بسیاری عقلایی وریشه ای به موضوع پرداختند
    5 + 0 -
  • والی
    پاسخ ۱۳۹۵/۰۹/۲۴ - ۱۴:۴۵
    مسیولان گوش کنند
    5 + 0 -
  • سیرفی
    پاسخ ۱۳۹۵/۰۹/۲۴ - ۱۵:۲۸
    اقتدارملی ما درگرو اقتصادمقاومتی است
    5 + 0 -
  • ربانی
    پاسخ ۱۳۹۵/۰۹/۲۴ - ۱۶:۴۴
    درود بر رهبرحکیم وبزرگ انقلاب اسلامی
    5 + 0 -
  • عباسی
    پاسخ ۱۳۹۵/۰۹/۲۵ - ۱۴:۱۲
    پرداختن به این مدل ها بسیارخوب است ومابایدجهادکنیم.
    3 + 0 -
  • ربانی
    پاسخ ۱۳۹۵/۰۹/۲۵ - ۱۵:۴۷
    اراده ی به تکیه به درون واستفاده ازحداکثرتوان داخل نیست دکتراسلام پناه....شماخودتون سلسله کارومراتب اداری روطی فرمودید
    3 + 0 -
  • فردوسی
    پاسخ ۱۳۹۵/۰۹/۲۵ - ۱۵:۴۸
    عقلانیت واستراتژی اقتصادی درکشورحاکم نمی باشد
    3 + 0 -
  • والی
    پاسخ ۱۳۹۵/۰۹/۲۶ - ۱۴:۰۹
    عالیست..........
    3 + 0 -
  • رحمانی
    پاسخ ۱۳۹۵/۰۹/۲۸ - ۱۷:۳۴
    دولت بی توجه است
    2 + 0 -
نظر شما
  • 9
  • 0
  • 0
  •  
  •  

زیتون آماده دریافت نظرات،اخبار و تحلیل های مخاطبین جهت انعکاس می باشد.