نگرانی های زیست محیطی، قدمتی به اندازه تاریخ بشری/ قدرت به نفع تخریب کننده ها بوده و زمین درحال تغییر است/ شخصیت های تاریخیِ حافظِ محیط زیست
  • 1395/08/15 07:36
  • 19234
انسان در محیط زیست (2)/ پویا مطیع نوع پرور

نگرانی های زیست محیطی، قدمتی به اندازه تاریخ بشری/ قدرت به نفع تخریب کننده ها بوده و زمین درحال تغییر است/ شخصیت های تاریخیِ حافظِ محیط زیست

با وجود تمامِ کشمکش ها اکنون مشاهده میکنیم که قدرت به نفع تخریب کننده ها بوده و زمین هنوز هم در حال تغییر است و این تغییر به نفع هیچ کس به نظر نمیرسد.

گروه اجتماعی زیتون؛ مقاله وارده/ پویا مطیع نوع پرور، کارشناس ارشد مهندسی کشاورزی-بیوتکنولوژی

انسان در محیط زیست (2):

در مقاله پیشین[1] آشنایی عمومی با مسائل و مباحث مهم زیست محیطی بیان شد. در این مقاله نیز تلاش می شود تا تاریخچه مختصری از مسائل زیست محیطی در جهان ارائه گردد. نگرانی های زیست محیطی قدمتی به اندازه تاریخ بشری دارد. شاید این مطلب به نظر اغلب مردم موضوع شگفت انگیزی باشد زیرا تایید بیشتر کتاب های تاریخی بر جنگ ها و سیاست ها بوده تا بر محیط زیست، فرهنگ و توسعه یافتگی.

نگرانی های زیست محیطی قدمتی به اندازه تاریخ بشری

مدارک زیادی در رابطه با نگرانی برای مسائل مربوط به محیط زیست را می توان در دست نوشته ها، نشریات و بایگانی های تاریخی یافت. چنین موضوعاتی در گروه هایی مثلحفاظت، سلامت عمومی، حفظ طبیعت، کاهش دود، شهرداری و نگهداری از شهرها، بیماری­های شغلی، آلودگی هوا، آلودگی آب، حفاظت از حیوانات و ... دسته بندی کرده اند؛ که از گستردگی و اهمیت این موضوعات خبر می دهند.

واژه مدرن "محیط زیست" به عنوانی چتری که تمام این مسائل را در زیر سایه خود میگیرد انتخاب شده است ولی در هر دوره از تاریخ یکی از گره های این قالی نخ نما مورد توجه قرار گرفته و سایر بخش ها در زیر آلودگی این نقش کمرنگ جلوه کرده است. دلیل کمبود نمودهای تاریخ محیط زیست نیز تحت عامل کم اطلاعی مردم هر زمان و عدم شناسایی منشاء موضوع مربوطه قابل پیگیری است. در نتیجه مسائل زیست محیطی معاصر به طور چشمگیرتر در رسانه های عمومی در این دوره ارایه می شوند ولی پس از مدتی بدون پیگیری رها شده و در هیاهوی اخبار دیگر گم میشوند و تنها یادگاری سمبولیک از آن ها باقی می ماند و نهایتا بعد ها هر گروه سیاسی از اقدامات نکرده و یا ناقص خود در دوره ای که مسئله زیست محیطی خاصی چیره شده بود کمال استفاده را می کند بدون اینکه خود مسئله اهمیت خاصی داشته باشد.

افسانه های خطرناک در فقدان تاریخ فرصت حضور میابند. برای مثال افسانه راشل کارسون تحت کتابی با عنوان بهار خاموش به سال 1962 را یادآوری میکنم. مثال دیگر افسانه ای است در مورد محیط زیست گرایی که آن را واکنشی هیسریایی نسبت به علم و فناوری می داند و یا عقدیه ی نادرستی که رفتارهای محیط زیست گرایانه را جایگزینی برای مذهب در دنیای امروزی میدانند. چنین داستان واره هایی همچون نوازش هایی دل فریب بر سر یتیمانی است که می گویند: "هیچ مشکل زیست محیطی واقعی وجود ندارد و می توان از آن ها به راحتی عبور کرد." ولی هیچ چیزی بالاتر از حقیقت نیست. مشکل جهانی محیط زیست نیازمند درک همه جانبه و توجه و درمان است.

اجازه دهید تا مختصری از رخدادهای زیست محیطی تاریخ را مرور کنیم تا به گستردگی، اهمیت و تاثیرگذاری مسائل امروزی پی ببریم.

از بین رفتن تمدن ها به دلیل جنگل زدایی

بنا بر اعتقاد گرو به مقاله ای در سال 1995 تنها هزار سال بعد از یکجا نشین شدن انسان ها (6000 سال قبل از میلاد) تخریب درختان به منظور تملیک زمین های مساعد در ناحیه فلسطین و اردن امروزی شروع شد. در همین دوران بحران کشاورزی انسانها را مجبور کرد تا گله های بز و گوسفند بیشتری جمع کنند. در افسانه گیلگمیش نیز آمده است که در حدود 2700 سال قبل از میلاد جنگل های سدر عظیمی در جنوب عراق امروزی بریده شدند که خشم خدایان را در پی داشت و سومریان به همین خاطر با آتش و خشکسالی تنبیه شدند. به گفته پرلین (1991) چند صد سال بعد از آن به خاطر فرسایش خاک و نابودی کشاورزی در آن ناحیه کویرها و بیابان هایی سفید حاصل شدند و تمدن از آنجا به نواحی شمالی تر بابل و آشور مهاجرت کردند و چنین شد که تمدنی به خاطر جنگل زدایی  از بین رفت. جنگل زدایی های مشابهی در همان دوران در فنیقیه (لبنان) برای صدور به مصر و سومر و همچنین بریدن درختان در جنوب هند رخ داده است. 1500 سال پیش از میلاد فرسایش خاک در نواحی بزرگی از آمرکای مرکزی منجر به رانش زمین شده است.

قوانین تاریخی بازدارنده

در همین دوران اگر قوانین مذهبی موسی مانع نمیشد احتمالا بسیاری از جانوران منقرض شده بودند. در دوران های بعدی نیز قوانین مسیحیت چنین بازدارندگی هایی را برقرار کرده بود. بودائیان و برهماییان هند نیز برای احترام به برخی جانوران قوانینی دارند که مربوط به 500 -600 سال پیش از میلاد میباشد و تاکید بیشتری بر گیاهخواری دارند. ادیان بزرگی همچون اسلام بر حیات بخشیدن و احترام به زندگی در تمام مخلوقات تاکید می کنند. با این حال رهبر آتن که سولون نام داشت رودخانه ای را برای سرکوب شورشیان شهر مسموم میکند. مسموم کردن موجودات گویی عادت ما انسان هاست و در طول تاریخ ده ها و صد ها بار باعث انواع مسمومیت ها شده ایم که خود و جانداران دیگر را به خطر انداخته ایم. این سمومیت ها شاید امروزه به نوعی دیگر ظهور یافته اند و استفاده از علف کش ها، قارچ کش ها، آفت کش ها و صدها ترکیب کشنده دیگر نمود همان سمومی هستند که امروزه با کمال میل آن ها را به خورد طبیعت و انسان های دیگر میدهیم.

آلودگی شیمیایی رودخانه ها و نواحی ساحلی توسط فاضلاب شهری یونانیان نیز شاید نمونه ای از ایجاد مسمومیت و بیماری هایی همچون وبا و حسبه باشد که در طول تاریخ چندین بار رخ داده است ولی فقط نمود انسانی آن بیان شده و آثاری که بر طبیعت و جانداران آبی داشته هرگز مورد توجه قرار نگرفته. ولی آیا امروزه نیز چنین اتفاقاتی نمی افتند؟ بلکه می افتند منتها به دلیل پیشرفت تکنولوژی چنین بیماری هایی در انسان به ندرت رخ میدهد ولی آیا تکنولوژی در راستای پیشگیری و درمان بیماری های طبیعت نیز پیشرفت کرده است؟ در چنین مواردی گویا تا زمانی که انسان خود دچار آسیب نشود به فکر نخواهد افتاد. امروزه نیز می توان درستی این موضوع را ثابت کرد. برای مثال وقتی صحبت از نابودی لایه ازن است به یاد سرطان پوست می افتیم، وقتی آب شدن یخ های قطبی مطرح میشود به یاد زیر آب رفتن شهرها می افتیم. وقتی پای آلودگی هوا در میان است صحبت از انواع سرطان های ریه و دستگاه گوارش بالا میگیرد و چه بسیارند چنین مثال هایی که نشان از خود بینی و خودخواهی انسان و عدم توجه به سایر مخلوقات دارد.

قدرت نمایی انسان، تهدیدی برای محیط زیست

با افزایش جمعیت جهان مشکلات انسان نیز در مورد محیط زیست و سلامت بیشتر شد تا اینکه ایجاد سیستم های سلامت ضرورت یافت. با این حال گسترش آلودگی و بیماری های عفونی نیز بیشتر شد. با این حال قدرت نمایی انسان جنگ هایی را پیش آورد که همیشه آمار کشته های انسانی جنگ در تاریخ مطرح بوده و هرگز کسی از تعداد درختان سوخته، تعداد جانوران منقرض شده و مهاجرت کرده، اکوسیستم های نابود شده و ... حرفی به میان نیاورده. کشته ها و مجروح های انسانی در همان زمان جنگ تلفاتی قابل شمار هستند ولی آثار بعدی از بین رفتن محیط زیست در اثر این جنگ ها تا قرن ها ممکن است باقی بماند. نمونه بارز آن جنگ های جهانی و نابودی صدها هکتار جنگل و دشت و مرتع و نزدیک تر از آن از بین رفتن نحلستان های عظیم جنوب ایران در جنگ تحمیلی است که آثار درختان سوخته هنوز هم از این سرزمین پاک نشده است.

افزایش جمعیت و گسترش تکنولوژی در قرون وسطا و پس از آن نیاز به انرژی را چنان افزایش داد که در وجود انسان مصرف گرایی را چنان به ملکه تبدیل کرد که با هر چه بیشتر استخراج معادن زغال سنگ و نفت هرگز نه تنها سیر نشد بلکه هر روز حریص تر نیز گشت.

زیان بار ترین مایع به اندازه تمام رخدادهای تاریخی

از زمان کشف نفت - این مایع رو سیاه – گویا بشر تصمیم گرفت چشم به روی طبیعت ببندد. نتایج زیان باری که نفت و مشتقات آن (از جمله انواع سوخت و پلاستیک ها) در طول 100 سال گذشته بر زمین گذاشته اند شاید تمام رخدادهای تاریخی نتواند به آن اندازه تاثیر گذار باشد. استخراج نفت از دریا و خشکی می تواند ناحیه بزرگی را خالی از سکنه کند و آلودگی حاصل از استخراج می تواند تا کیلومترها پراکنده شود و تا مدتهای زیادی باقی بماند. حوادث مرگبارتر بعد از استخراج رخ میدهند. از حمل و نقل خطرناک این مواد گرفته تا فراوری و توزیع آن تا رسیدن به مصرف کننده نهایی را در نظر بگیرید که چه حوادث غیر قابل جبرانی را به یادگار میگذارند.

حضور صنایع مختلف و گسترش این صنایع به بهانه نیاز روز افزون انسان ها نهایتا به زیان همین مصرف کننده ها تمام شده است. هر چه بیشتر مصرف میکنیم بیشتر احساس نیاز میکنیم. تولید بیشتر نیاز به منابع بیشتر انرژی و مواد اولیه دارد که نتیجه آن تخریب بیشتر محیط زیست و آسیب عمیق تر بر طبیع است.

شخصیت های تاریخیِ حافظِ محیط زیست

با وجود تمام آنچه گفته شد انسان ها  جوامعی نیز در تاریخ وجود داشته اند که آگاهانه در پی حفاظت از محیط زیست برآمده و با رهنمودها (پیامبران، فیلسوفان و ...) یا قوانین مختلف در پی جبران گناه دیگران نسبت به کره زمین برآمده اند. شاید جالب و آموزنده باشد که نخستین فعالیت های ثبت شده در مورد محیط حفاظت از محیط زیست مربوط به مسلمانان باشد.

در سال 630 میلادی ابوبکر به ارتش خود فرمان داد تا به درختان و خصوصا آنهایی که بار میوه دارند هیچ آسیبی نرسد، گله های متعلق به دشمن سلاخی نشوند و فقط به مقداری که برای غذا نیاز است از آن ها استفاده شود[2]. در رساله های پزشکی اسلامی قرون 9 میلادی به بعد نیز در مورد محیط زیست و علوم محیطی مطالبی درج شده بود و در مورد آلودگی نیز مقالاتی از ابو یوسف یعقوب بن اسحاق کندی، قسطا بن لوقا، رازی، ابن جَزّار، بنی تمیم، ابوسهل عیسى‌بن‌یحیى مسیحی گرگانی‎‎، ابن سینا و چندین دانشمند دیگر وجود دارد. این مقالات موضوعات دیگری از آلودگی هوا، آلودگی آب و خاک، زباله های شهری، و تاثیرات زیست محیطی را در بر میگیرند. توجه مسلمانان به این موراد باعث شده بود تا در کوردوبا و آندولوس سیستم جمع آوری و زباله شهری وجود داشته باشد.

شاید تصویب قانون کمترین کاری باشد که بتوان برای حفاظت از محیط زیست انجام داد ولی این موضوع نیز سابقه تاریخی دارد و از جمله تصویب قانونی در پاریس به سال 1366 میلادی بود که قصاب ها را مجبور میکرد تا لاشه جیوانات را در خارج از شهر دفن کنند. نمونه تاریخی دیگر تصویب قانونی در پارمان انگلیس به سال 1388 میلادی بود که ریختن زباله در مابر، رودخانه ها و جوی ها را ممنوع کرده بود.

قرن نوزده: محدودیت منابع

چند قرن بعد یعنی قرن 19 که جمعیت جهان به یک میلیارد نفر رسید افرادی همچون کارل اسپرنگل سخن از محدودیت منابع برای انسان ها به میان آوردند. این به مفهوم شروع نگرانی های بشر در مورد تامین منابع غذا و انرژی بود. افرادی نیز همچون هنری دیوید ثورو که بعدها به خاطر مقاله خود تحت عنوان نافرمانی مدنی مشهور شد نا خواسته تمدنی شهری و صنعت گرای قانون مدار را زیر سوال برده و سوال هایی را در ذهن دیگران جرقه زده است و کسانی چون جان راسکین (1862) نیز به دنبال آن ادعا نامه هایی منتشر کردند که گسترش نا محدود صنعتگرایی را محکوم میکرد. چنین مقالاتی بودند که گاندی، ویلیام موریس و پاتریک گدس را تحت تاثیر قرار دادند. البته مطالعات علمی همچون کارهای جرج پرکینز مارش که نشان میداد فعالیت های انسان ساختار جغرافیایی زمین را متاثر میکند تاثیر به سزایی در توجه عموم به طبیعت داشت ولی گویا هنوز افکار عمومی توانایی درک عظمت تاثیرات بیماری های زیست محیطی را نداشت. بنابر این قرن 19 که مطالعات اکولوژیک نیز در آن افزایش یافته بود بسیار شرنوشت ساز بود.

دهه اول قرن بیست: جانوران

با شروع قرن 20 توجه به جانوران به خصوص پرندگان و حفاظت از آن ها نیز مورد توجه قرار گرفت به طوری که تئودور روزولت در سال 1903 نخستین منطقه حفاظت شده پرندگان را تاسیس کرد که شروع احداث پناهگاه هایی برای حیاط وحش به شمار می آید.

دهه دوم قرن بیست: سرب

در دهه دوم قرن 20 توماس میدگلی به اثرات سمی شدید سرب موجود در بنزین پی برد و ژاپن نخستین کشوری بود که استفاده از این محصولات را ممنوع اعلام کرد. ولی بنزین تنها ماده خطرناک تولید شده توسط انسان نبود. مرگ نیلی کرشاو – کارگر کاخانه منسوجات انگلیسی -  به دلیل در معرض آزبست قرار گرفتن نخستین گزارش رسمی از بیماری و آلودگی حرفه ای به شمار می آید. حدود 40 سال پس از آن نیز اثرات نخریبی کلروفلورو کربن ها (CFC) بر لایه ازن مشخص شد و به همین خاطر جایزه نوبل سال 1995 به مولینا و رولند به خاطر مقاله ای که در سال 1947 منتظر کرده بودند اختصاص پیدا کرد و منجر به تصویب پروتوکل مونترآل گردید که استفاده از این ترکیبات را محدود میکرد. ماده دیگر الوده کننده بایفنیل پلی کلره (PCB) می باشد که تاثیرات سرطانزایی آن در سال 1960 آشکار شد.

دهه سوم قرن بیست: آب

دهه سوم قرن 20 زمانی بود که کم آبی در آمریکای شمالی منجر به اختراع عبارت کاسه غبار [3]شد و این خشکی و طوفان های گرد و خاک از 1930 تا 1940 به طول انجامید و منجر به نابودی اکولوژی و کشاورزی امریکا و کانادا شد. رخدادهای این دهه باعث شد تا توجه ها به سمت کشت دیم و تحقیقات در این باره جلب شود و فرسایش خاک و اثرات آن مورد توجه قرار بگیرد.

افزایش جمعیت، جنگ جهانی و گرسنگی های جهانی باعث شد تا کشاورزی و تولید غذا اهمیت دو چندان پیدا کند. تامین غذای چنین جمعیت عظیمی باعث شد تا انسان به فکر تامین زمین های زراعی بیشتر بیافتد و روش های زراعی را بهبود بخشد و به همین دلیل استفاده از علف کشها، قارچ کش ها و حشره کش هایی که به شدت سمی بودند به مقدار بسیار زیادی مورد استفاده قرار گرفتند. دیوکسین یکی از علف کش های بسیار سمی است که توسط انگلیس در جنگ مالزی و سپس توسط آمریکا در جنگ ویتنام مورد استفاده قرار گرفت.

بعد از جنگ جهانی بود که در سال 1948 اتحادیه حفاظت از جهان یا اتحادیه بین المللی برای حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی (IUCN) تاسیس شد. مطالعات محققان این سازمان و همچنین محققان مستقل باعث شد تا موضوع آلودگی هوا در مجامع بین المللی مطرح شود. و پس از آن بود که مطالعات گسترده در مورد آب و هوای زمین مشخص کرد که آب و هوای جهان در حال تغییر می باشد. این اطلاعات همراه با آغاز گسترش فناوری های ارتباط جمعی باعث شد تا عموم آگاهی بیشتری در رابطه با خطرات زیست محیطی و احتمال نابودی طبیعت پیدا کنند و کتاب ها و مقالات بسیاری در این باره شروع به انتشار کرد. کتاب هایی همچون بهار خاموش (راشل کارسون) و محیط زیست دست اموز ما (موری بوکچین) منتظر شد و گروه ها و ان جی او هایی در حمایت از محیط زیست برخواستند. فعالیت های گسترده ای برای ثبت مناطق مختلف به عنوان مناطق طبیعی حفاظت شده انجام گرفت و قوانین بین المللی برای فعالیت در آبهای آزاد و شکار در آن ها تصویب شد.

پروتکل کیوتو، انتشار گازهای گلخانه ای و آمریکای بدعهد

22 آوریل 1977 همراه تجمع میلیون ها انسان نخستین روز جهانی زمین به همت گایلورد نلسون برپا شد. کشورهای مختلف به حمایت از طبیعت سازمان های ملی خود را راه انداختند و مراکز مطالعاتی اعتباراتی برای مطالعه در مورد محیط زیست و مخصوصا تغییرات آب و هوایی اختصاص دادند. ولی با افزایش روز افزون نیاز به انرژی و سوخت های فسیلی کشمکش های جهانی بر روی نفت افزایش یافت و رخدادهای مختلف در جهان و ایران از جمله انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی توجه به محیط زیست را تحت الشعاع قرار دادند. ولی پس از آن و با مشخص شدن گسترش سوراخ لایه ازن توجه ها دوباره به سمت موضوعات زیست محیطی جلب شد. این زمان معادل با امضای پروتوکل کیوتو بود که برای حفاظت از کره زمین از تغییرات اب و هوایی به انجام رسید (UNFCCC) و کشورهای امضا کننده قول دادند تا انتشار گازهای گلخانه ای را کاهش دهند.

در شروع قرن 21 آمریکا پروتوکل کیوتو را رد کرد و خود را ملزم به این کار ندید. این در حالی است که آمریکا به عنوان یکی از بزرگ ترین تولید کنندگان گازهای گلخانه ای و آلوده کننده های کره زمین شنانخته می شود. این قرن گهواره خشم زمین به شمار می آید زیرا حوادث طبیعی بسیاری در این سال ها رخداد و باعث شد تا مردم از خشم زمین به وحشت بیایند. زمین لرزه و سونامی بزرگ اقیانوس هند که منجر به مرگ نزدیک به یک میلیون نفر شد، توفان بزرگ ماترینا و آتش فشان ها و سیل ها و زمین لرزه های بسیاری که برخی دانشمندان عقیده دارند بیشتر آنها از تغییرات آب و هوایی زمین منشاء گرفته اند نشانه هایی هستند که انسان را مجبور به توجه به اطراف خود کرد.

قدرت به نفع تخریب کننده ها بوده و زمین درحال تغییر است

همان طور که مشاهده میکنید در طول تاریخ تخریب محیط زیست به کرات اتفاق افتاده و البته کسانی هم بوده اند که در پی حفاظت از محیط زیست بر آمده اند. با وجود تمام کشمکش ها اکنون مشاهده میکنیم که قدرت به نفع تخریب کننده ها بوده و زمین هنوز هم در حال تغییر است و این تغییر به نفع هیچ کس به نظر نمیرسد. شاید همه ما از جمله دوست داران طبیعت و جهانی باشیم که در آن زندگی میکنیم ولی رفتارها و سبک زندگی تک تک افراد به گونه ای است که خلاف این موضوع را ثابت میکند. مصرف گرایی شدید انسان ها و نیاز به مصرف محصولات جانبی پتروشیمی که از نفت منشاء میگیرند، نیاز مبرم به انرزی، حمل و نقل غیر پاک، عدم توجه به اکوسیستم های شهری و غیر شهری همگی نشان دهنده رفتار غیر مسئولانه انسان در قبال میط زیست هستند. شاید قانون گذاران هزاران قانون در حفاظت از محیط زیست به تصویب برسانن و شاید هزاران نفر برای آگاهی بخشی به دیگران تلاش کنند ولی تا وقتی میلیارها انسان نتوانند سبک زندگی سالم و محیط زیست گرایانه را بپذیرند زمین همچنان به سمت مرگ پیش خواهد رفت.

 

 

 

[1] http://www.zeytunnews.com/News/19111

[2] Aboul-Enein, H. Yousuf; Zuhur, Sherifa (2004), Islamic Rulings on Warfare, Strategic Studies Institute, US Army War College, Diane Publishing Co., Darby PA, p. 22,

[3] Dust bowl

کلید واژه ها:
مشاهده مطلب
نظر شما
  • 0
  • 0
  • 0
  •  
  •  

زیتون آماده دریافت نظرات،اخبار و تحلیل های مخاطبین جهت انعکاس می باشد.